Letër Apostolike
TË HARTOJMË HARTA TË REJA SHPRESE
nga Papa Leoni XIV me rastin e
60-vjetorit të Deklaratës Konciliare
Gravissimum educationis
1. Proemio
1.1. Të hartojmë harta të reja shprese.
Më 28 tetor 2025 shënohet 60-vjetori i Deklaratës Konciliare Gravissimum educationis, mbi
rëndësinë ekstreme dhe aktualitetin e edukimit në jetën e personit njerëzor. Me atë tekst,
Koncili i Dytë i Vatikanit i kujtoi Kishës se edukimi nuk është një aktivitet dytësor, por formon vetë rrjetin e shpalljes së Ungjillit: është mënyra konkrete me të cilën Ungjilli bëhet akt edukativ, marrëdhënie, kulturë. Sot, përballë ndryshimeve të shpejta dhe pasigurisë që çorienton, ajo trashëgimi tregon qëndrueshmëri të habitshme. Aty ku komunitetet edukative lejojnë të udhëhiqen nga fjala e Krishtit, ato nuk tërhiqen, por rilidhen; nuk ngrejnë mure, por ndërtojnë ura. Reagojnë me krijimtari, duke hapur mundësi të reja për transmetimin e njohurive dhe kuptimit në shkollë, universitet, formim profesional e qytetar, në pastorale shkollore dhe rinore, dhe në kërkimin shkencor, sepse Ungjilli nuk vjetëron, por bën “të reja të gjitha gjërat” (Zb21,5). Çdo brez e dëgjon atë si një rishtas që rigjeneron. Çdo brez është përgjegjës për Ungjillin dhe për zbulimin e fuqisë së tij seminale dhe shumëfishuese.
1.2. Jetojmë në një ambient edukativ kompleks, të fragmentuar, dixhitalizuar.
Pikërisht për këtë është e mençur të ndalemi dhe të rikuperojmë shikimin mbi “kozmologjinë e paideias kristiane”: një vizion që, gjatë shekujve, ka ditur të rinovojë veten dhe të frymëzojë pozitivisht të gjitha anët poliedrike të edukimit. Që nga origjina, Ungjilli ka gjeneruar “konstelacione edukative”: përvoja të thjeshta dhe të forta njëkohësisht, të afta të lexojnë kohën, të ruajnë unitetin ndërmjet besimit dhe arsye-s, ndërmjet mendimit dhe jetës, ndërmjet njohurisë dhe drejtësisë. Ato kanë qenë, në furtunë, ankorë shpëtimi; dhe në qetësi, vela të shtrira. Drita në natë për të udhëhequr lundrimin.
1.3. Deklarata Gravissimum educationis nuk ka humbur fuqinë e saj.
Që nga pranimi i saj ka lindur një firmament veprash dhe karizmash që ende sot udhëheqin
rrugën: shkolla dhe universitete, lëvizje dhe institucione, shoqata laikale, kongregacione fetare dhe rrjete kombëtare e ndërkombëtare. Së bashku, këto trupa të gjallë kanë konsoliduar një pasuri shpirtërore dhe pedagogjike të aftë të përballojë shekullin XXI dhe të përgjigjet ndaj sfidave më urgjente. Kjo pasuri nuk është e ngurtësuar: është një busull që vazhdon të tregojë drejtimin dhe të flasë për bukurinë e udhëtimit. Pritshmëritë, sot, nuk janë më të vogla se ato me të cilat Kisha u përball gjashtëdhjetë vjet më parë. Përkundrazi, ato janë zgjeruar dhe kompleksuar. Përballë miliona fëmijëve në botë që nuk kanë ende qasje në arsimin fillor, si mund të mos veprojmë? Përballë situatave dramatike emergjente të edukimit të shkaktuara nga luftërat, migracionet, pabarazitë dhe format e ndryshme të varfërisë, si të mos ndjejmë urgjencën për të rinovuar përpjekjen tonë? Edukimi – siç kam kujtuar në Eksortacionin Apostolik Dilexi te – “është një nga shprehjet më të larta të dashurisë kristiane”. Bota ka nevojë për këtë formë shprese.
2. Një histori dinamike
2.1. Historia e edukimit katolik është histori e Shpirtit në veprim.
Kisha “nënë dhe mësuese” jo për mbizotërim, por për shërbim: e lind besimin dhe shoqëron në rritjen e lirisë, duke marrë misionin e Mësuesit Hyjnor në mënyrë që të gjithë “të kenë jetë dhe ta kenë atë me bollëk” (Gjn10,10). Stilet edukative që kanë ndjekur njëri-tjetrin tregojnë një vizion të njeriut si imazh i Zotit, i thirrur për të vërtetën dhe të mirën, dhe një pluralizëm metodash në shërbim të kësaj thirrjeje. Karizmat edukative nuk janë formula të ngurta: janë përgjigje origjinale ndaj nevojave të çdo epoke.
2.2. Në shekujt e parë, Atit e shkretëtirës kanë mësuar mençurinë me parabola dhe apoftegma; kanë rindërtuar rrugën e esenciales, disiplinën e gjuhës dhe ruajtjen e zemrës; kanë transmetuar një pedagogji të shikimit që e njeh Zotin kudo. Shën Augustini, duke integruar mençurinë biblike në traditën greko-romake, kuptoi se mësuesi autentik ndez dëshirën për të vërtetën, edukon lirinë për të lexuar shenjat dhe për të dëgjuar zërin e brendshëm.
Moneshizmi ka vazhduar këtë traditë në vendet më të vështira, ku për dekada veprat klasike janë studiuar, komentuar dhe mësuar, në mënyrë që pa këtë punë të heshtur në shërbim të kulturës, shumë kryevepra nuk do të kishin arritur deri në ditët tona. “Nga zemra e Kishës”, pastaj, kanë lindur universitetet e para, të cilat u bënë që në origjinën e tyre “qendra të pakrahasueshme kreativiteti dhe shtrirjeje të dijes për të mirën e njerëzimit”. Në auditorët e tyre, mendimi spekulativ gjeti tek ndërmjetësimi i Rendit Vëllazëror mundësinë për të strukturuar solidisht dhe për t’u shtrirë deri në kufijtë e shkencave. Jo pak kongregacione fetare hodhën hapat e parë në këto fusha të dijes, duke pasuruar në mënyrë pedagogjikisht inovative dhe shoqërisht vizionare edukimin.
2.3. Ajo u shpreh në shumë mënyra. Në Ratio Studiorum, pasuria e traditës shkollore
bashkohet me shpirtërimin jezuit, duke përshtatur një program studimi aq të detajuar sa edhe ndërdisiplinor dhe të hapur për eksperimentimin. Në Romën e shekullit të XVII, Shën
Giuseppe Calasanzio hapi shkolla falas për të varfrit, duke kuptuar se alfabetizimi dhe
llogaritja janë dinjitet para se të jenë aftësi. Në Francë, Shën Gjon Pagëzori de La Salle, “duke u bërë i vetëdijshëm për padrejtësinë që shkakton përjashtimi i fëmijëve të punëtorëve dhe bujqve nga sistemi edukativ”, themeloi Vëllezërit e Shkollave Kristiane. Në fillim të shekullit XIX, gjithashtu në Francë, Shën Marcellino Champagnat i përkushtua “me gjithë zemër, në një kohë kur qasja në arsim vazhdonte të ishte privilegj i pakëve, misionit për të edukuar dhe shpallur Ungjillin tek fëmijët dhe të rinjtë”. Në mënyrë të ngjashme, Shën Gjon Bosco, me “metodën e tij parandaluese”, transformoi disiplinën në arsyetim dhe afërsi. Gratë guximtare, si Vicenza Maria López y Vicuña, Francesca Cabrini, Giuseppina Bakhita, Maria Montessori, Katharine Drexel dhe Elizabeth Ann Seton hapën rrugë për vajzat, emigrantët, të fundit.
Rikonfirmoj atë që kam shprehur qartë në Dilexi te: “Edukimi i të varfërve, për besimin
kristian, nuk është një favor, por një detyrë”. Kjo gjenealogji e konkretizmit dëshmon se, në Kishë, pedagogjia nuk është kurrë teori e shkëputur, por mish, pasion dhe histori.
3. Një traditë e gjallë
3.1. Arsimi kristian është një punë korale: askush nuk edukon vetëm. Komuniteti edukues
është një “ne” ku mësuesi, nxënësi, familja, stafi administrativ dhe shërbimi, pastorët dhe
shoqëria civile bashkohen për të gjeneruar jetë [7]. Ky “ne” pengon që uji të ngecë në moçalin e “kështu është bërë gjithmonë” dhe e detyron të rrjedhë, të ushqejë, të vadisë. Thelbi mbetet i njëjtë: personi, imazh i Zotit (Gn 1,26), i aftë për të thënë të vërtetën dhe për marrëdhënie.
Prandaj, çështja e lidhjes midis besimit dhe arsyes nuk është një kapitull opsional: «e vërteta fetare nuk është vetëm një pjesë, por një kusht i njohjes së përgjithshme» [8]. Këto fjalë të Shën John Henry Newman – të cilin, në këtë Jubile të Botës Arsimore, kam gëzimin e madh ta shpall bashk-patron të misionit edukativ të Kishës së bashku me Shën Tomën e Akvinos – janë një thirrje për të rinovuar angazhimin për një dije aq intelektualisht e përgjegjshme dhe rigoroze sa edhe thellësisht humane. Duhet gjithashtu të kemi kujdes të mos bjerë në iluminizmin e një fides që shkon vetëm krah ratio. Duhet të dalim nga shterpësia duke rikuperuar një vizion empatik dhe të hapur për të kuptuar gjithmonë më mirë se si e kupton vetveten njeriu sot për të zhvilluar dhe thelluar mësimdhënien e vet. Për këtë arsye, nuk duhet të ndahen dëshira dhe zemra nga dijenia: do të thoshte të thyhej personi. Universiteti dhe shkolla katolike janë vende ku pyetjet nuk heshtën, dhe dyshimi nuk përjashtohet, por shoqërohet. Atje zemra dialogon me zemrën, dhe metoda është ajo e dëgjimit që e njeh tjetrin si të mirë, jo si kërcënim. Cor ad cor loquitur ishte moto kardinalice e Shën John Henry Newman, e nxjerrë nga një letër e Shën Françeskut të Sales: «Sinqeriteti i zemrës dhe jo bollëku i fjalëve prekin zemrën e njerëzve».
3.2. Të edukosh është akt shprese dhe pasion që rinovohet sepse manifeston premtimin që
shohim në të ardhmen e njerëzimit [9]. Specifikimi, thellësia dhe gjerësia e veprimit edukativ është ajo vepër – po aq misterioze sa reale – e “të bërë lule të qenies […] është kujdes për shpirtin”, siç lexohet në Apologjia e Sokratit të Platonit (30a–b). Është një “zanat i premtimeve”: premtohet kohë, besim, kompetencë; premtohet drejtësi dhe mëshirë, premtohet guximi i së vërtetës dhe balsami i ngushëllimit. Të edukosh është një detyrë dashurie që transmetohet brez pas brezi, duke qepur pëlhurën e shkatërruar të marrëdhënieve dhe duke i rikthyer fjalëve peshën e premtimit: «Çdo njeri është i aftë për të vërtetën, megjithatë, rruga është shumë e durueshme kur ecet me ndihmën e tjetrin» [10]. E vërteta kërkohet në komunitet.
4. Kompasi i Gravissimum educationis
4.1. Deklarata e Koncilit Gravissimum educationis riafirmon të drejtën e çdo njeriu për arsim dhe tregon familjen si shkollën e parë të njerëzimit. Komuniteti kishtar është thirrur të mbështesë mjedise që integrojnë besimin dhe kulturën, respektojnë dinjitetin e të gjithëve dhe dialogojnë me shoqërinë. Dokumenti paralajmëron kundër çdo reduktimi të arsimit në stërvitje funksionale ose mjet ekonomik: një person nuk është një “profil kompetencash”, nuk reduktohet në një algoritëm të parashikueshëm, por është një fytyrë, një histori, një thirrje.
4.2. Formimi kristian përfshin të gjithë personin: shpirtëror, intelektual, emocional, social,
trupor. Nuk kundërvë manualin dhe teorinë, shkencën dhe humanizmin, teknikën dhe
ndërgjegjen; kërkon në vend të kësaj që profesionalizmi të jetojë në një etikë, dhe që etika të mos jetë një fjalë abstrakte, por praktikë e përditshme. Arsimi nuk mat vlerën e tij vetëm mbi aksin e efikasitetit: e mat mbi dinjitetin, drejtësinë, aftësinë për të shërbyer të mirën e përbashkët. Ky vizion antropologjik integral duhet të mbetet aks i pandryshueshëm i pedagogjisë katolike. Ai – në vijim të mendimit të Shën John Henry Newman – kundërshton një qasje kryesisht tregtare që shpesh sot detyron arsimin të matet në terma funksionaliteti dhe dobie praktike [11].
4.3. Këta parime nuk janë kujtime të së kaluarës. Janë yje të palëvizshme. Tregojnë se e
vërteta kërkohet së bashku; se liria nuk është kapriço, por përgjigje; se autoriteti nuk është sundim, por shërbim. Në kontekstin edukativ nuk duhet të “ngrejmë flamurin e posedimit të së vërtetës, as në lidhje me analizën e problemeve, as në zgjidhjen e tyre” [12]. Në vend të kësaj, “është më e rëndësishme të dish të afrohesh, sesa të japësh një përgjigje të nxituar përse një gjë ndodhi ose si ta kapërcesh. Qëllimi është të mësojmë të përballemi me problemet, që janë gjithmonë të ndryshme, sepse çdo brez është i ri, me sfida të reja, ëndrra të reja, pyetje të reja” [13]. Arsimi katolik ka detyrën të rindërtojë besimin në një botë të shënuar nga konflikte dhe frikë, duke kujtuar se jemi fëmijë dhe jo jetimë: nga kjo vetëdije lind vëllazëria.
5. Qëndrueshmëria e personit
5.1. Të vendosësh në qendër personin do të thotë të edukosh për shikimin larg të Abrahamit (Gn 15,5): të zbulohet kuptimi i jetës, dinjiteti i patjetërsueshëm, përgjegjësia ndaj të tjerëve.
Arsimi nuk është vetëm transmetim përmbajtjesh, por stërvitje e virtyteve. Formohen qytetarë të aftë për të shërbyer dhe besimtarë të aftë për të dëshmuar, burra dhe gra më të lirë, jo më të vetmuar. Dhe formimi nuk bëhet në mënyrë improvizuar. Me kënaqësi kujtoj vitet e kaluara në të dashurën Dioqezi të Chiclayo-s, duke vizituar Universitetin Katolik San Toribio de Mogrovejo, mundësitë që pata për t’u drejtuar komunitetit akademik, duke thënë: «Nuk lindet profesionist; çdo rrugëtim universitar ndërtohet hap pas hapi, libër pas libri, vit pas viti, sakrificë pas sakrifice» [14].
5.2. Shkolla katolike është një mjedis ku feja, kultura dhe jeta ndërthuren. Nuk është thjesht një institucion, por një mjedis i gjallë ku vizioni kristian përshkon çdo disiplinë dhe çdo ndërveprim. Edukatorët thirren në një përgjegjësi që shkon përtej kontratës së punës: dëshmia e tyre vlen po aq sa leksioni i tyre. Për këtë arsye, formimi i mësuesve — shkencor, pedagogjik, kulturor dhe shpirtëror — është vendimtar. Në ndarjen e misionit të përbashkët edukativ është i nevojshëm gjithashtu një rrugëtim i përbashkët formues, «fillestar dhe i vazhdueshëm, i aftë të kapë sfidat edukative të kohës së tashme dhe të sigurojë mjete më efektive për t’i përballuar […]. Kjo nënkupton tek edukatorët një gatishmëri për të mësuar dhe zhvilluar njohuritë, për të rinovuar dhe përditësuar metodat, por edhe për formim shpirtëror, fetar dhe për ndarjen» [15]. Nuk mjaftojnë vetëm përditësimet teknike: duhet të ruhet një zemër që dëgjon, një shikim që inkurajon, një inteligjencë që dallon.
5.3. Familja mbetet vendi i parë edukativ. Shkollat katolike bashkëpunojnë me prindërit, nuk i zëvendësojnë, sepse «detyra e edukimit, veçanërisht fetar, u takon atyre para çdo tjetri» [16].
Aleanca edukative kërkon qëllim, dëgjim dhe bashkëpërgjegjësi. Ndërtohet me procese,
mjete, verifikime të përbashkëta. Është lodhje dhe bekim: kur funksionon, krijon besim; kur mungon, gjithçka bëhet më e brishtë.
6. Identiteti dhe subsidiariteti
6.1. Qysh Gravissimum educationis e njihte rëndësinë e madhe të parimit të subsidiaritetit dhe faktin që rrethanat ndryshojnë sipas konteksteve kishtare lokale. Megjithatë, Këshilli i
Vatikanit II ka artikuluar të drejtën për arsimin dhe parimet e saj themelore si universalisht të vlefshme. Ka nxjerrë në pah përgjegjësitë e prindërve dhe të Shtetit. Ka konsideruar si «e drejtë e shenjtë» ofrimin e një formimi që mundëson nxënësve të «vlerësojnë vlerat morale me ndërgjegje të drejtë» [17] dhe ka kërkuar nga autoritetet civile respektimin e kësaj të drejte. Po ashtu, ka paralajmëruar kundër nënshtrimit të arsimit ndaj tregut të punës dhe logjikave shpesh të ashpra dhe të çnjerëzishme të financës.
6.2. Arsimi kristian prezantohet si një koreografi. Duke iu drejtuar universitareve në Ditën
Botërore të Rinisë në Lisbonë, i ndjeri Papë Françesku tha: «Bëhuni protagonistë të një
koreografie të re që vendos në qendër personin njerëzor; bëhuni koreografë të vallëzimit të
jetës» [18]. Formimi i personit “i tërësishëm” do të thotë shmangia e ndarjeve të mbyllura.
Feja, kur është e vërtetë, nuk është një “lëndë” shtesë, por frymëmarrje që oksigjenon çdo
lëndë tjetër. Kështu, arsimi katolik bëhet maja e brumit në komunitetin njerëzor: gjeneron
reciprocitet, kapërce reduksionizmat, hapet ndaj përgjegjësisë sociale. Detyra sot është të
guxojmë një humanizëm integral që banon pyetjet e kohës sonë pa humbur burimin.
7. Kontemplimi i Krijimit
7.1. Antropologjia kristiane është baza e një stili edukativ që promovon respekt, shoqërim të personalizuar, dallim dhe zhvillim të të gjitha dimensioneve njerëzore. Ndër to nuk është e parëndësishme fryma shpirtërore, e cila realizohet dhe forcohet edhe përmes kontemplimit të Krijimit. Ky aspekt nuk është i ri në traditën filozofike dhe teologjike kristiane, ku studimi i natyrës kishte gjithashtu qëllimin e të dëshmuarit të gjurmëve të Zotit (vestigia Dei) në botën tonë. Në Collationes in Hexaemeron, Shën Bonaventura nga Bagnoregio shkruan se «Bota e tërë është një hije, një udhë, një shenjë. Është libri i shkruar nga jashtë (Ez 2,9), sepse në çdo krijesë ka një pasqyrim të modelit hyjnor, por të përzier me errësirë. Bota është, pra, një udhë e ngjashme me opacitetin e përzier me dritën; në këtë kuptim, është një rrugë. Ashtu si shikon një rreze drite që depërton nga një dritare e ngjyros sipas ngjyrave të pjesëve të ndryshme të xhamit, rrezja hyjnore pasqyrohet në mënyrë të ndryshme në çdo krijesë dhe merr pronësi të ndryshme» [19]. Kjo vlen edhe për fleksibilitetin e mësimdhënies të përshtatur sipas karaktereve të ndryshme që – gjithsesi – konvergojnë drejt bukurisë së Krijimit dhe ruajtjes së
tij. Dhe kërkon projekte edukative «inter- dhe trans-disciplinare të ushtruara si mençuri dhe krijimtari» [20].
7.2. Harrimi i njerëzimit tonë të përbashkët ka shkaktuar thyerje dhe dhunë; dhe kur toka
vuan, të varfrit vuajnë më shumë. Arsimi katolik nuk mund të heshtë: duhet të bashkojë
drejtësinë sociale dhe atë mjedisore, të promovojë thjeshtësi dhe stile jete të qëndrueshme, të formojë ndërgjegje të afta të zgjedhin jo vetëm të përshtatshmen, por të drejtën. Çdo gjest i vogël — shmangia e shpërdorimeve, zgjedhja me përgjegjësi, mbrojtja e së mirës së përbashkët — është alfabetizim kulturor dhe moral.
7.3. Përgjegjësia ekologjike nuk mbaron te të dhënat teknike. Ato janë të nevojshme, por nuk mjaftojnë. Kërkohet një edukim që përfshijë mendjen, zemrën dhe duart; zakone të reja, stile komunitare, praktika virtuose. Paqja nuk është mungesë konflikti: është forcë e butë që refuzon dhunën. Një edukim për paqe «i pambrojtur dhe zbardhues» [21] mëson të heqësh armët e fjalës agresive dhe shikimit gjyqësor, për të mësuar gjuhën e mëshirës dhe drejtësisë së pajtuar.
8. Një konstelacion edukativ
8.1. Flas për “konstelacion” sepse bota edukative katolike është një rrjet i gjallë dhe i shumëllojshëm: shkolla parrokiale dhe kolegje, universitete dhe institute të larta, qendra për formim profesional, lëvizje, platforma dixhitale, iniciativa të service-learning dhe pastorale shkollore, universitare dhe kulturore. Çdo “yll” ka dritën e vet, por të gjitha së bashku formojnë një rrugë. Aty ku dikur ka pasur rivalitet, sot kërkojmë nga institucionet të bashkohen: uniteti është fuqia jonë më profetike.
8.2. Diferencat metodologjike dhe strukturore nuk janë pengesa, por burime.
Shumëllojshmëria e karizmave, nëse koordinohet mirë, krijon një kuadër koherent dhe
frytdhënës. Në një botë të ndërvepruar, loja zhvillohet në dy nivele: lokal dhe global. Duhet të ketë shkëmbime mes mësuesve dhe studentëve, projekte të përbashkëta ndërkontinentale, njohje reciproke të praktikave të mira, bashkëpunim misionar dhe akademik. E ardhmja na imponon të mësojmë të bashkëpunojmë më shumë, të rritemi së bashku.
8.3. Konstelacionet pasqyrojnë dritat e tyre në një univers të pafund. Si në një kaleidoskop, ngjyrat e tyre ndërthuren duke krijuar variacione të reja kromatike. Kështu ndodh edhe në institucionet edukative katolike që janë të hapura ndaj takimit dhe dëgjimit me shoqërinë civile, autoritetet politike dhe administrative, si dhe përfaqësuesit e sektorëve prodhues dhe të kategorive punuese. Me to, ato thirren të bashkëpunojnë edhe më aktivisht për të ndarë dhe përmirësuar rrugët edukative, në mënyrë që teoria të mbështetet nga përvoja dhe praktika. Historia mësoi gjithashtu se institucionet tona pranojnë studentë dhe familje jo besimtarë ose të feve të tjera, por që dëshirojnë një edukim vërtet human. Për këtë arsye — siç tashmë ndodh — duhet të vazhdojnë të promovohen komunitete edukative pjesëmarrëse, ku laikët, fetarët, familjet dhe studentët ndajnë përgjegjësinë e misionit edukativ së bashku me institucionet publike dhe private.
9. Tregime në hapësira të reja
9.1. Gjashtëdhjetë vjet më parë, Gravissimum educationis hapi një epokë besimi: inkurajoi përditësimin e metodave dhe gjuhëve. Sot ky besim matet me mjedisin dixhital. Teknologjitë duhet të shërbejnë personin, jo ta zëvendësojnë; duhet të pasurojnë procesin e të nxënit, jo të varfërojnë marrëdhëniet dhe komunitetin. Një universitet dhe një shkollë katolike pa vizion rrezikojnë efikasitet pa shpirt, standardizim të dijes, që më pas bëhet varfërim shpirtëror.
9.2. Për të banuar këto hapësira nevojitet kreativitet pastoral: forcimi i formimit të mësuesve edhe në aspektin dixhital; vlerësimi i mësimdhënies aktive; promovimi i service learning dhe qytetarisë përgjegjëse; shmangia e çdo teknofobie. Qasja jonë ndaj teknologjisë nuk mund të jetë kurrë armiqësore, sepse «progresi teknologjik është pjesë e planit të Zotit për krijimin» [22]. Por kërkon dallim për projektimin e mësimdhënies, vlerësimin, platformat, mbrojtjen e të dhënave, qasjen e drejtë. Sidoqoftë, asnjë algoritëm nuk mund të zëvendësojë atë që bën arsimin njerëzor: poezinë, ironinë, dashurinë, artin, imagjinatën, gëzimin e zbulimit dhe madje edukimin për gabimin si mundësi rritjeje.
9.3. Pika kyçe nuk është teknologjia, por përdorimi që i bëjmë. Inteligjenca artificiale dhe
ambientet dixhitale duhet të orientohen drejt mbrojtjes së dinjitetit, drejtësisë dhe punës; duhet të menaxhohen me kritere etike publike dhe pjesëmarrje; duhet të shoqërohen me reflektim teologjik dhe filozofik të nivelit të lartë. Universitetet katolike kanë një detyrë vendimtare: të ofrojnë “diakoni të kulturës”, më pak katedra dhe më shumë tryeza ku të ulen së bashku, pa hierarki të panevojshme, për të prekur plagët e historisë dhe për të kërkuar, në Shpirt, mençuri që lindin nga jeta e popujve.
10. Ylli polar i Marrëveshjes Edukative
10.1. Midis yjeve që orientojnë rrugëtimin, është Marrëveshja Edukative Globale. Me mirënjohje përvetësoj këtë trashëgimi profetike që na është besuar nga Papa Françesku. Është një ftesë për të krijuar aleanca dhe rrjet për të edukuar për vëllazëri universale. Shtatë rrugët e saj mbeten baza jonë: të vendosim në qendër personin; të dëgjojmë fëmijët dhe të rinjtë; të promovojmë dinjitetin dhe pjesëmarrjen e plotë të grave; të njohim familjen si edukatore të parë; të hapemi për mirëpritje dhe përfshirje; të rinovojmë ekonominë dhe politikën në shërbim të njeriut; të ruajmë shtëpinë tonë të përbashkët. Këto “yje” kanë frymëzuar shkolla, universitete dhe komunitete edukative në mbarë botën, duke gjeneruar procese konkrete humanizimi.
10.2. Gjashtëdhjetë vjet pas Gravissimum educationis dhe pesë vjet pas Marrëveshjes, historia na sfidon me një urgjencë të re. Ndryshimet e shpejta dhe të thella ekspozojnë fëmijët, adoleshentët dhe të rinjtë ndaj dobësive të papara më parë. Nuk mjafton të ruash; duhet të rizgjohesh. I kërkoj të gjitha realiteteve edukative të hapin një sezon që të flasë në zemër të brezave të rinj, duke ribashkuar dijen dhe kuptimin, kompetencën dhe përgjegjësinë, besimin dhe jetën. Marrëveshja është pjesë e një Konstelacioni Edukativ Global më të gjerë: karizmat dhe institucionet, ndonëse të ndryshme, formojnë një dizajn të unifikuar dhe të ndritshëm që orienton hapat në errësirën e kohës së sotme.
10.3. Tek shtatë rrugëve i shtoj tre prioritetet. E para ka të bëjë me jetën e brendshme: të rinjtë kërkojnë thellësi; nevojiten hapësira për heshtje, dallim, dialog me ndërgjegjen dhe me Zotin.
E dyta ka të bëjë me digjitalin human: i formojmë për përdorimin e mençur të teknologjive
dhe inteligjencës artificiale, duke vendosur personin përpara algoritmit dhe duke harmonizuar inteligjencën teknike, emocionale, sociale, shpirtërore dhe ekologjike. E treta ka të bëjë me paqen e armatosur dhe çarmatosëse: edukojmë për gjuhë jo të dhunshme, pajtim, ura dhe jo mure; «Lum ata që punojnë për paqen» (Mt 5,9) të bëhet metodë dhe përmbajtje e të mësuarit.
10.4. Jemi të vetëdijshëm se rrjeti edukativ katolik ka një kapilaritet unik. Bëhet fjalë për një konstelacion që arrin çdo kontinent, me një prani të veçantë në zonat me të ardhura të ulëta: një premtim konkret për mobilitet edukativ dhe drejtësi sociale. Ky konstelacion kërkon cilësi dhe guxim: cilësi në projektimin pedagogjik, në formimin e mësuesve, në qeverisje; guxim për të garantuar qasje për më të varfrit, për të mbështetur familjet e prekura, për të promovuar bursa dhe politika përfshirëse. Aty ku qasja në arsim mbetet privilegj, Kisha duhet të hapë dyert dhe të shpikë rrugë, sepse “të humbasësh të varfrit” do të thotë të humbasësh shkollën.
Kjo vlen edhe për universitetin: shikimi përfshirës dhe kujdesi për zemrën shpëtojnë nga
standardizimi; shpirti i shërbimit rilind imagjinatën dhe ndez përsëri dashurinë.
11. Hartat e reja të shpresës
11.1. Në gjashtëdhjetëvjetorin e Gravissimum educationis, Kisha feston një histori të frytshme edukative, por përballet edhe me imperativin për të përditësuar ofertat e saj sipas shenjave të kohës. Konstelacionet edukative katolike janë një imazh frymëzues se si tradita dhe e ardhmja mund të ndërthuren pa kontradikta: një traditë e gjallë që shtrihet drejt formave të reja të pranisë dhe shërbimit. Konstelacionet nuk reduktohen në lidhje neutrale dhe të sheshta të eksperiencave të ndryshme. Në vend të zinxhirëve, guxojmë të mendojmë për konstelacionet, për ndërthurjen e tyre plot mrekulli dhe zgjuarsi. Në to qëndron aftësia për të naviguar sfidat me shpresë, por edhe me një rishikim të guximshëm, pa humbur besnikërinë ndaj Ungjillit.
Jemi të vetëdijshëm për mundimet: hiper-digjitalizimi mund të thyejë vëmendjen; kriza e
marrëdhënieve mund të lëndojë psikën; pasiguria sociale dhe pabarazitë mund të shuajnë
dëshirën. Megjithatë, pikërisht këtu, arsimi katolik mund të jetë fari: jo një strehë nostalgjike, por një laborator dallimi, inovacioni pedagogjik dhe dëshmi profetike. Hartimi i hartave të reja të shpresës: kjo është urgjenca e mandatit.
11.2. I kërkoj komuniteteve edukative: çarmatosni fjalët, ngrini shikimin, ruani zemrën.
Çarmatosni fjalët, sepse arsimi nuk përparon me polemikë, por me butësi që dëgjon. Ngrini
shikimin. Siç i tha Zoti Abramit: «Shiko qiellin dhe numëro yjet» (Gjenezë 15,5): dini të
pyesni veten ku po shkoni dhe pse. Ruani zemrën: marrëdhënia vjen para opinionit, personi para programit. Mos humbisni kohën dhe mundësitë: «sipas një shprehjeje agostiniane: e tashmja jonë është një intuitë, një kohë që jetojmë dhe nga e cila duhet të përfitojmë para se të na ikë» [24]. Në përfundim, të dashur vëllezër dhe motra, përvetësoj këshillën e Apostullit Pal: «duhet të shkëlqeni si yje në botë, duke mbajtur të lartë fjalën e jetës» (Fil 2,15-16).
11.3. E besoj këtë rrugëtim Virgjëres Mari, Sedes Sapientiae, dhe të gjithë shenjtërve
edukatorë. I drejtoj ftesën, meshtarëve, të kushtuarve, laikëve, drejtuesve të institucioneve, mësuesve dhe studentëve: bëhuni shërbëtorë të botës edukative, koreografë të shpresës, kërkues të palodhur të mençurisë, krijues të besueshëm të shprehjeve të bukurisë. Më pak etiketa, më shumë histori; më pak kundërshti sterile, më shumë simfoni në Shpirt. Atëherë konstelacioni ynë jo vetëm që do të shkëlqejë, por do të orientojë: drejt së vërtetës që çliron (Gjn 8,32), drejt vëllazërisë që forcon drejtësinë (Mt 23,8), drejt shpresës që nuk zhgënjen (Rm 5,5).
Bazilika e Shën Pjetrit, 27 tetor 2025
Vigjilja e gjashtëdhjetëvjetorit
LEO P. XIV
Literatura:
1] LEONI XIV, Esortazione Apostolica Dilexi te (4 tetor 2025), nr. 68.
[2] Shih GIOVANNI XXIII, Lettera enciclica Mater et Magistra (15 maj 1961).
[3] GIOVANNI PAOLO II, Costituzione Apostolica Ex corde Ecclesiae (15 gusht 1990), nr.
1.
[4] LEONI XIV, Esortazione Apostolica Dilexi te (4 tetor 2025), nr. 69.
[5] LEONI XIV, Esortazione Apostolica Dilexi te (4 tetor 2025), nr. 70.
[6] LEONI XIV, Esortazione Apostolica Dilexi te (4 tetor 2025), nr. 72.
[7] CONGREGAZIONE PER L’EDUCAZIONE CATTOLICA, Udhëzim “L’identità della scuola cattolica per una cultura del dialogo” (25 janar 2022), nr. 32.
[8] JOHN HENRY NEWMAN, L’idea di Università (2005), f. 76.
[9] Shih CONGREGAZIONE PER L’EDUCAZIONE CATTOLICA, Instrumentum laboris Educare oggi e domani. Una passione che si rinnova (7 prill 2014), Hyrja.
[10] S.E. Mons. ROBERT F. PREVOST, O.S.A., Omelia all’Università Cattolica Santo Toribio de Mogrovejo (2018).
[11] Shih JOHN HENRY NEWMAN, Scritti sull’Università (2001).
[12] LEONI XIV, Udienza ai Membri della Fondazione Centesimus Annus Pro Pontifice (17 maj 2025).
[13] Ivi.
[14] S.E. Mons. ROBERT F. PREVOST, O.S.A., Omelia all’Università Cattolica Santo Toribio de Mogrovejo (dhjetor 2016).
[15] CONGREGAZIONE PER L’EDUCAZIONE CATTOLICA, Letër rrethore Educare insieme nella scuola cattolica (8 shtator 2007), nr. 20.
[16] KËSHILLI I DYTË VATIKAN, Costituzione Pastorale sulla Chiesa nel Mondo Contemporaneo, Gaudium et spes (29 qershor 1966), nr. 48.
[17] KËSHILLI I DYTË VATIKAN, Dichiarazione Gravissimum educationis (28 tetor 1965), nr. 1.
[18] PAPA FRANÇESKU, Fjalim për të rinjtë universitarë me rastin e Ditës Botërore të Rinisë (3 gusht 2023).
[19] SHËN BONAVENTURA NGA BAGNOREGIO, Collationes in Hexaemeron, XII, në Opera Omnia (red. Peltier), Vivès, Paris, vëll. IX (1867), fq. 87-88.
[20] PAPA FRANÇESKU, Costituzione Apostolica Veritatis gaudium (8 dhjetor 2017), nr. 4c.
[21] LEONI XIV, Përshëndetje nga Ballkoni Qendror i Bazilikës së Shën Pjetrit pas zgjedhjes (8 maj 2025).
[22] DICASTERO PER LA DOTTRINA DELLA FEDE E DICASTERO PER LA
CULTURA E L’EDUCAZIONE, Nota Antiqua et nova (28 janar 2025), nr. 117.
[23] Shih Annuario Statistico della Chiesa (përditësuar më 31 dhjetor 2022).
[24] S.E. Mons. ROBERT F. PREVOST, O.S.A., Mesazh për Universitetin Katolik Santo
Toribio de Mogrovejo me rastin e vitit XVIII të themelimit (2016).